Khi nam giới "độc quyền" làm báo (Phần 1)

Trong lúc những người rao mõ vẫn đang tất tả nơi đầu thôn cuối xóm, ý tưởng về một tờ công báo, máy in, chữ in và thợ in đã theo chuẩn đô đốc Bonard đặt chân đến Nam Kỳ. Ông cho ra mắt tờ "Le Bulletin Officiel de l'Expédition de la Cochinchine" như một phương tiện thông tin giữa các nhà cầm quyền Pháp và binh lính, nhân viên trong bộ máy cai trị. Nhận thức được tầm quan trọng của chữ quốc ngữ trong việc truyền bá thông tin tới đông đảo quần chúng Nam Kỳ, năm 1865, người Pháp cho mắt tờ "Gia Định báo", chủ yếu đăng những công văn, nghị định của Phủ Thống đốc Nam Kỳ, cùng một vài tin tức trong khu vực và thỉnh thoảng là tin quốc tế. Đến năm 1869, tờ báo được giao cho ông Trương Vĩnh Ký (Pétrus Ký) làm Chánh Tổng tài và Huỳnh Tịnh Của làm Chủ bút. Dưới sự dẫn dắt của Trương Vĩnh Ký, "Gia Định báo" từ một tờ công báo trở thành một tờ báo thông thường, có cả những bài nghiên cứu về văn hoá, lịch sử, và cả các tin “thời sự” như ăn cướp, ăn trộm, hùm tha, sấu bắt, cháy chợ, cháy nhà của Nam Kỳ lục tỉnh. Những chuyện mới lạ ấy được cung cấp bởi một mạng lưới các thông tín viên (cộng tác viên) địa phương, “cứ mỗi tuần hay là nửa tháng phải viết những chuyện mình biết tại chỗ, tại xứ mình ở”. Để đảm bảo chất lượng cho những đóng góp đó, ông Trương Vĩnh Ký thậm chí đã đăng bài hướng dẫn cách viết cụ thể, yêu cầu nêu rõ thời gian, địa điểm xảy ra sự việc, nguyên nhân và diễn biến cụ thể, cùng một vài nhận xét về tính chất vụ việc.

Theo sau "Gia Định báo" là "Thông loại khoá trình", cũng do Trương Vĩnh Ký chủ trương, ra mắt năm 1888, đăng số 6 - số cuối cùng năm 1889. Tiếp đến là "Phan Yên báo" của Diệp Văn Cương, xuất bản năm 1898. Tờ "Thông loại khoá trình" có lẽ là minh chứng rõ ràng nhất cho tâm huyết truyền bá văn hoá của Trương Vĩnh Ký. Trong lời mở đầu của tập học báo, hay tập nguyệt san này, Trương Vĩnh Ký nêu rõ chủ trương “làm ra một tháng đôi ba lần, một tập mỏng mỏng nói chuyện sang đàng, chuyện tam hoàng cuốc chí, phá phách lộn lạo xà bần để cho học trò coi chơi cho vui”. Song, vì thiếu kinh phí và ít độc giả mà "Thông loại khoá trình" đã bị đình bản. Trong khi đó, tờ "Phan Yên báo" mang vai trò của một tờ báo cập nhật tin tức xã hội và chính trị. Song, vì một loạt những bài có khuynh hướng bài xích thực dân Pháp của Cuồng Sĩ (bút danh của chính Diệp Văn Cương) mà báo sớm bị đình bản sau 7, 8 số.

Tập đầu học báo "Thông loại khoá trình" của Trương Vĩnh Ký, ra mắt năm 1888

• Huỳnh Văn Tòng, BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐẢO TẠO, and ĐẠI HỌC MỞ - BÁN CÔNG TP. HÔ CHÍ MINH KHOA BÁO CHÍ. LỊCH SỬ BÁO CHÍ VIỆT NAM. NXB Tổng hợp, 1994.

• Nguyễn Công Khanh, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh, and Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường Tp. Hồ Chí Minh. Lịch Sử Báo Chí Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh. NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2006.