Nữ thi sĩ Sương Nguyệt Anh qua lời kể của Trần Cửu Chấn (Phần 1)

Nữ sĩ Sương Nguyệt Anh (1863-1921) là một gương mặt tiêu biểu, nổi bật trong lịch sử văn chương Việt Nam thời cận - hiện đại, và là một trong những tiếng nói nữ quyền đầu tiên ở Đông Dương thuộc Pháp. Tiếc thay, di sản văn chương của bà hiện nay đã thất tán, không bảo tồn được mấy, và cũng vì thế mà số lượng những nghiên cứu về bà đến giờ cũng khá ít ỏi. Một trong những công trình nghiên cứu sớm nhất về Sương Nguyệt Anh chính là tác phẩm Les grandes poetesses du Viêt-Nam của Trần Cửu Chấn (1906-1980), do nhà in Nguyễn Văn Của xuất bản ở Saigon năm 1950.

Trong công trình trên, Trần Cửu Chấn khắc hoạ chân dung văn học của 4 "Nữ Đại thi hào" Việt Nam, bao gồm Đoàn Thị Điểm, Bà Huyện Thanh Quan, Hồ Xuân Hương, và Sương Nguyệt Anh. Đây cũng là công trình đầu tiên viết bằng tiếng Pháp của một học giả Việt Nam được đào tạo trong hệ thống hàn lâm Pháp. Trần Cửu Chấn nhận bằng Tiến sĩ Văn chương của Đại học Sorbonne (Paris) năm 1948. Bìa sách Les grandes poetesses giới thiệu ông là "Tiến sĩ Văn chương, Thành viên Viện Hàn lâm Văn chương và Nghệ thuật Paris, Người được giải thưởng Viện Hàn lâm Pháp". Năm ông Trần Cửu Chấn nhận Giải thưởng Ngôn ngữ Pháp (Prix de la langue française) cũng chính là năm ông cho in sách về 4 “Nữ Đại thi hào” ở quê nhà (1950).

Bài khảo cứu về Sương Nguyệt Anh in trong sách tuy không thật dài (25 trang, 75-100) nhưng cô đọng và chạm đến những điểm cốt yếu trong sáng tác văn chương của bà. Nhân 160 năm năm sinh Nữ sĩ Sương Nguyệt Anh (1863-2023), xin được trích dịch giới thiệu phần tiểu sử của bà in trong sách (tr. 77-82). Đọc tiểu sử Sương Nguyệt Anh qua lời thuật của Trần Cửu Chấn, người đọc có thể nhận ra ngay tình cảm sâu sắc của ông đối với bà qua một chân dung Nữ sĩ, được khắc hoạ với ngôn từ trân trọng và tao nhã.

Tác phẩm Les grandes poetesses du Viêt-Nam của Trần Cửu Chấn